Sự kiện phát hiện sao chổi 3I/ATLAS vào ngày 1/7/2025 đã nhanh chóng trở thành một trong những dấu mốc quan trọng nhất của thiên văn học hiện đại. Đây là vật thể liên sao thứ ba từng được quan sát trực tiếp, sau ‘Oumuamua (2017) và sao chổi Borisov (2019). 3I/ATLAS gây chấn động không chỉ bởi tốc độ di chuyển cực nhanh xuyên qua Hệ Mặt Trời, gần gấp đôi hai “vị khách” trước, mà còn bởi kích thước nhân rắn lên tới 5,6 km, vượt xa những gì con người từng biết đến ở các vật thể liên sao. Với sự xuất hiện này, cộng đồng khoa học lập tức nhận ra cơ hội quý giá để nghiên cứu về sự hình thành và tiến hóa của các hệ hành tinh khác trong thiên hà, bởi các sao chổi liên sao được coi như sứ giả mang theo thông tin từ những vùng không gian xa xôi, ra đời từ hàng tỷ năm trước rồi tình cờ ghé thăm Hệ Mặt Trời. Tuy nhiên, ngay khi các phép đo và phân tích ban đầu vẫn đang được tiến hành, Giáo sư Avi Loeb của Đại học Harvard đã đưa ra một tuyên bố gây tranh cãi rằng 3I/ATLAS có thể không phải là một sao chổi tự nhiên mà là một tàu vũ trụ tiên tiến do một nền văn minh ngoài hành tinh gửi tới.
Loeb lập luận rằng quỹ đạo của 3I/ATLAS khiến nó đạt điểm cận nhật ở phía đối diện Trái Đất, một vị trí mà từ đó các kính thiên văn của con người khó quan sát được khi nó sáng nhất, điều mà ông cho rằng có thể là sự tránh né có chủ ý. Ông thậm chí còn dự đoán nếu vật thể này thực hiện một thao tác gia tốc bất thường vào cuối năm 2025 thì nó hoàn toàn có thể tiếp cận Trái Đất. Đi xa hơn, Loeb liên hệ giả thuyết của mình với khái niệm “Rừng Tối” trong vũ trụ học, nơi các nền văn minh thông minh vì lo sợ nhau có thể lựa chọn tấn công phủ đầu bất kỳ dạng sống nào khác để đảm bảo sự tồn tại, từ đó gợi ý rằng 3I/ATLAS có thể là một tàu trinh sát thù địch được gửi đến để quan sát hoặc tiêu diệt Trái Đất.
Những tuyên bố này ngay lập tức làm dấy lên một làn sóng tranh luận sôi nổi. Trên mạng xã hội, trên các diễn đàn khoa học và cả trong giới nghiên cứu chuyên nghiệp, nhiều ý kiến trái chiều xuất hiện. Một mặt, giả thuyết của Loeb khơi gợi trí tò mò của công chúng và mở rộng trí tưởng tượng vốn luôn gắn liền với câu hỏi lớn về sự sống ngoài Trái Đất. Mặt khác, phần lớn giới khoa học chính thống nhanh chóng phản ứng để trấn an dư luận. NASA, thông qua nhà khoa học Tom Statler phụ trách nghiên cứu các thiên thể nhỏ trong Hệ Mặt Trời, khẳng định rằng tất cả các dữ liệu quan sát đều cho thấy 3I/ATLAS là một sao chổi tự nhiên: nó có coma, có hiện tượng thoát khí khi tiến gần Mặt Trời, có quỹ đạo phù hợp với các mô hình vật lý đã biết. “Nó trông giống sao chổi, hoạt động giống sao chổi và có những đặc tính hoàn toàn phù hợp với hiểu biết của chúng ta về sao chổi”, Statler trả lời trên báo The Guardian. Các nghiên cứu sau đó tiếp tục củng cố kết luận này: 3I/ATLAS chính là sao chổi liên sao đầu tiên mà con người quan sát rõ ràng với phần đầu bụi phát triển, đồng thời là sao chổi di chuyển nhanh nhất từng được ghi nhận, và không có bằng chứng nào cho thấy nó mang tính chất nhân tạo hay là mối đe dọa đối với Trái Đất.
Tranh luận này đặt ra một vấn đề rộng hơn: vai trò của những giả thuyết “ngoài lề” trong khoa học. Các đồng nghiệp của Loeb cho rằng ông thiếu cơ sở bằng chứng, nhưng họ cũng thừa nhận rằng việc đặt ra những giả thuyết táo bạo có thể buộc khoa học phải kiểm tra chặt chẽ hơn dữ liệu và đồng thời lôi kéo sự quan tâm của công chúng. Thực tế, đây không phải lần đầu Loeb gây tranh cãi: trước đó ông từng cho rằng ‘Oumuamua có thể là cánh buồm ánh sáng nhân tạo. Những tuyên bố như vậy thường bị xem là suy đoán, nhưng chúng chạm đến một nhu cầu rất con người: tìm kiếm sự sống thông minh khác trong vũ trụ.
Ở tầng sâu triết học, câu chuyện 3I/ATLAS khiến chúng ta một lần nữa đối diện với giả thuyết “Rừng Tối”. Nếu vũ trụ là một khu rừng tối, nơi mỗi nền văn minh đều im lặng để tránh bị phát hiện hoặc sẵn sàng tấn công trước để sinh tồn, thì việc chúng ta phát sóng tín hiệu ra ngoài có an toàn không? Chúng ta nên tiếp tục “im lặng quan sát” hay chủ động gửi lời chào? Đây không chỉ là câu hỏi khoa học, mà còn là vấn đề đạo đức và chiến lược cho tương lai nhân loại. Trong khi đó, khoa học vẫn phải dựa trên bằng chứng, và bằng chứng hiện tại nghiêng hoàn toàn về khả năng 3I/ATLAS là một sao chổi tự nhiên. Song, trí tưởng tượng khoa học – dù đôi khi bị coi là suy đoán – vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc khơi gợi sự quan tâm và mở ra những hướng nghiên cứu mới.
Nhìn rộng hơn, sự kiện 3I/ATLAS nhắc nhở loài người rằng Trái Đất chỉ là một hạt bụi mong manh trong một vũ trụ rộng lớn. Những vị khách liên sao có thể bất ngờ ghé thăm bất cứ lúc nào, mang theo thông điệp hóa học và vật lý từ những hệ hành tinh xa xôi. Chúng ta vừa có cơ hội hiểu thêm về nguồn gốc và sự đa dạng của các hệ hành tinh, vừa buộc phải tự hỏi mình những câu hỏi lớn: chúng ta có cô đơn trong vũ trụ không, chúng ta có sẵn sàng đối diện với trí tuệ khác nếu một ngày nào đó chúng xuất hiện, và chúng ta nên hành xử thế nào?
Trong thập kỷ tới, các kính thiên văn thế hệ mới như Vera Rubin Observatory hứa hẹn sẽ phát hiện thêm nhiều vật thể liên sao. Khi đó, những cuộc tranh luận như xoay quanh 3I/ATLAS có thể lại tái diễn, nhưng mỗi lần như vậy, nhân loại lại tiến thêm một bước trên hành trình hiểu về vũ trụ và chính mình. Và dù 3I/ATLAS rốt cuộc chỉ là một sao chổi tự nhiên, nó đã trở thành biểu tượng của sự tò mò, của tranh luận khoa học, và của khát vọng triết học không ngừng của con người trước khoảng không vô tận.
