Hành trình chuyển đổi năng lượng xanh và bài học cho Việt Nam
Trong hai thập kỷ qua, các quốc gia Bắc Âu đã trở thành hình mẫu toàn cầu về chuyển đổi năng lượng sạch trong lĩnh vực giao thông vận tải. Không dựa vào các lệnh cấm đột ngột, họ áp dụng chiến lược “cây gậy và củ cà rốt”: khuyến khích mạnh mẽ việc sử dụng xe điện bằng ưu đãi thuế, đồng thời đánh thuế cao hơn với xe chạy bằng nhiên liệu hóa thạch.
Bài viết này tổng hợp các yếu tố thúc đẩy sự thay đổi ở Bắc Âu, phân tích tác động kinh tế – xã hội và môi trường, cùng rút ra bài học khả thi cho Việt Nam trong tiến trình phi carbon hóa ngành giao thông.
1. Bối cảnh toàn cầu: từ khủng hoảng năng lượng đến chuyển đổi xanh
Sự phụ thuộc kéo dài vào nhiên liệu hóa thạch đang đặt thế giới trước ba thách thức lớn: biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí đô thị, và sự cạn kiệt nguồn tài nguyên dầu mỏ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), lĩnh vực giao thông chiếm hơn 25% lượng phát thải CO₂ toàn cầu – trong đó ô tô cá nhân là nguồn chính.
Từ năm 2010, Liên minh châu Âu đã đặt mục tiêu giảm 55% lượng phát thải CO₂ vào năm 2030, và đến năm 2050 hướng tới trung hòa carbon (carbon neutrality). Trong tiến trình đó, Bắc Âu nổi lên như “phòng thí nghiệm xanh” với chiến lược triển khai xe điện toàn diện, bền vững và hiệu quả.
2. Na Uy – Quốc gia tiên phong trong cuộc cách mạng xe điện
2.1. Chính sách ưu đãi thông minh
Na Uy hiện là quốc gia có tỷ lệ xe điện cao nhất thế giới: 98,3% xe mới bán ra trong năm 2025 là xe điện thuần (BEV). Thành công này không nhờ lệnh cấm cưỡng chế, mà đến từ chính sách khuyến khích kinh tế – xã hội toàn diện:
- Miễn thuế VAT 25% và thuế nhập khẩu cho xe điện.
- Miễn phí đăng ký xe, phí cầu đường, và phí đỗ xe công cộng.
- Xe điện được di chuyển trong làn xe buýt và được ưu tiên tại các khu vực hạn chế khí thải.
Tổng cộng, các ưu đãi này giúp người mua xe điện tiết kiệm đến 20–30% chi phí sở hữu so với xe xăng truyền thống.
2.2. Hạ tầng trạm sạc phủ toàn quốc
Tính đến cuối năm 2024, Na Uy có hơn 25.000 trạm sạc công cộng – tương đương 1 trạm/200 xe, một trong những mật độ cao nhất thế giới. Chính phủ phối hợp cùng các doanh nghiệp như Fortum Charge & Drive, Ionity, và Circle K để xây dựng mạng lưới sạc nhanh dọc các tuyến đường cao tốc.
Mục tiêu là mọi người dân có thể di chuyển khắp đất nước chỉ bằng xe điện mà không lo hết pin, biến việc lái xe xanh thành lựa chọn tự nhiên thay vì gượng ép.
2.3. Kết quả môi trường và kinh tế
Theo Cục Thống kê Na Uy, lượng phát thải CO₂ từ giao thông giảm 48% trong vòng 10 năm (2014–2024). Đồng thời, thị trường việc làm trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và pin lithium-ion tăng trưởng hơn 15.000 lao động mới, góp phần thúc đẩy nền kinh tế xanh.
3. Thụy Điển và Đan Mạch – linh hoạt trong chính sách, bền vững trong triển khai
3.1. Thụy Điển: mô hình “thành phố không khói xăng”
Thụy Điển đã ngừng trợ cấp mua xe điện mới từ năm 2022, nhưng vẫn duy trì cam kết xanh bằng quy định đô thị nghiêm ngặt. Từ năm 2025, các thành phố lớn như Stockholm và Gothenburg sẽ cấm hoàn toàn xe xăng và diesel trong khu trung tâm.
Đây là bước đi chiến lược, kết hợp chính sách “chuyển đổi hạ tầng đô thị”: mở rộng làn ưu tiên cho phương tiện điện, đầu tư giao thông công cộng và khuyến khích sử dụng xe chia sẻ (car-sharing).
3.2. Đan Mạch: cân bằng giữa xe điện và hybrid
Đan Mạch đạt tỷ lệ 60% xe mới là xe điện hoặc hybrid. Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030 dừng bán xe chạy xăng và dầu diesel, đồng thời chuyển toàn bộ đội xe công vụ sang xe điện trước năm 2028.
Điểm khác biệt của Đan Mạch là nhấn mạnh vào nguồn điện sạch: 72% điện năng quốc gia đến từ gió và năng lượng mặt trời, giúp xe điện thực sự “zero emission” trong toàn chu trình.
4. Phần Lan và Iceland – sáng tạo về thuế xanh và chính sách công ty
Cả hai quốc gia đều có tỷ lệ sở hữu xe điện tăng nhanh nhờ ưu đãi thuế linh hoạt.
- Phần Lan cho phép các công ty khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp khi trang bị xe điện cho nhân viên, đồng thời áp dụng thuế đường dựa trên quãng đường di chuyển thay vì lượng nhiên liệu tiêu thụ.
- Iceland đầu tư mạnh vào hạ tầng sạc ở vùng nông thôn và khai thác điện địa nhiệt làm nguồn năng lượng chính cho xe điện – một giải pháp phù hợp với điều kiện tự nhiên của đảo quốc này.
Nhờ đó, tỷ lệ xe điện tại Iceland đã vượt 40% tổng số xe lưu hành, dù dân số chỉ hơn 370.000 người.
5. Các yếu tố nền tảng cho thành công của Bắc Âu
5.1. Tư duy chính sách dài hạn
Điểm chung của Bắc Âu là tính ổn định và cam kết lâu dài. Chính phủ không thay đổi ưu đãi quá nhanh khiến người dân mất lòng tin. Khi chính sách được duy trì ít nhất 10–15 năm, doanh nghiệp và người dân đều yên tâm đầu tư.
5.2. Hạ tầng thông minh và tích hợp
Ngoài trạm sạc, các quốc gia này còn phát triển hệ sinh thái số: ứng dụng định vị trạm sạc, thanh toán điện tử, và chia sẻ công suất sạc trong khu dân cư. Xe điện trở thành một phần của mạng năng lượng thông minh (smart grid), nơi xe vừa là phương tiện, vừa là “bình lưu trữ năng lượng di động”.
5.3. Giáo dục và nhận thức xã hội
Chính phủ Bắc Âu đầu tư vào giáo dục môi trường từ bậc phổ thông, giúp công dân hiểu rõ tác động của phát thải CO₂. Xe điện được xem không chỉ là phương tiện di chuyển, mà còn là biểu tượng của trách nhiệm xã hội và văn minh đô thị.
6. Liên hệ với Việt Nam: bước chuyển mình của khu vực Đông Nam Á
6.1. Chính sách ưu đãi và mục tiêu quốc gia
Việt Nam đang trong giai đoạn khởi động mạnh mẽ quá trình chuyển đổi xanh. Một số chính sách nổi bật:
- Miễn 100% lệ phí trước bạ cho xe điện đến tháng 2/2027.
- Thuế tiêu thụ đặc biệt chỉ 3–11%, thấp hơn đáng kể so với xe xăng (40–50%).
- Mạng lưới hơn 150.000 điểm sạc và đổi pin được triển khai trên toàn quốc, dự kiến đạt 500.000 điểm vào năm 2028.
- Hà Nội có kế hoạch hạn chế xe máy xăng trong khu vực vành đai 1 từ 2026.
6.2. Hạ tầng và công nghiệp hỗ trợ
Việt Nam đang phát triển chuỗi giá trị nội địa cho pin lithium-ion, xe điện hai bánh và bốn bánh, cùng các dự án sản xuất trạm sạc thông minh. Đây là cơ hội để hình thành ngành công nghiệp xanh song song với thị trường tiêu dùng.
6.3. Thách thức hiện tại
- Giá điện và chi phí pin còn cao so với thu nhập trung bình.
- Vấn đề tái chế pin và quản lý chất thải điện tử chưa được quy hoạch đồng bộ.
- Hạ tầng giao thông đô thị vẫn chưa đáp ứng nhu cầu sạc nhanh quy mô lớn.
7. Bài học từ Bắc Âu cho Việt Nam
- Không chỉ khuyến khích, mà phải “làm cho xe xăng trở nên bất hợp lý”: thông qua thuế, phí môi trường và hạn chế vào trung tâm thành phố.
- Phát triển hạ tầng sạc song hành với chính sách thuế. Nếu sạc điện không thuận tiện, người dân sẽ chần chừ dù giá xe giảm.
- Giữ vững niềm tin vào chính sách dài hạn. Sự thay đổi liên tục trong ưu đãi có thể khiến thị trường mất ổn định.
- Đầu tư nghiên cứu và đào tạo kỹ thuật viên xe điện. Nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để duy trì hệ sinh thái bền vững.
- Kết hợp truyền thông khoa học – xã hội. Xe điện cần được nhìn nhận là giải pháp tiết kiệm chi phí vận hành, chứ không chỉ là “xu hướng môi trường”.
8. Xu hướng tương lai: giao thông không phát thải và nền kinh tế pin
Các chuyên gia dự báo, đến năm 2035, hơn 80% xe mới tại châu Âu sẽ là xe điện. Khi đó, pin không chỉ phục vụ giao thông mà còn tham gia vào hệ thống lưu trữ năng lượng tái tạo, giúp cân bằng điện lưới.
Bắc Âu đang thử nghiệm mô hình V2G (Vehicle to Grid) – xe điện có thể nạp điện khi dư và trả điện về lưới khi thiếu, góp phần ổn định hệ thống năng lượng quốc gia.
Việt Nam cũng có thể hướng đến mô hình tương tự, đặc biệt khi đang mở rộng năng lượng gió và mặt trời ở miền Trung và Tây Nam Bộ. Xe điện không chỉ là “phương tiện”, mà còn là thành phần của hệ sinh thái năng lượng thông minh trong tương lai.
9. Kết luận
Sự thành công của các quốc gia Bắc Âu cho thấy: chuyển đổi năng lượng xanh trong giao thông không phải là viễn cảnh xa vời, mà là kết quả của tầm nhìn dài hạn, chính sách hợp lý và đồng thuận xã hội.
Na Uy, Thụy Điển, Đan Mạch, Phần Lan và Iceland đã chứng minh rằng, khi chính phủ đầu tư đúng hướng, người dân sẵn sàng thay đổi thói quen vì một tương lai sạch hơn.
Với Việt Nam, đây không chỉ là xu hướng tất yếu, mà là cơ hội chiến lược để định hình lại ngành công nghiệp giao thông, giảm phát thải, bảo vệ môi trường, và hướng đến nền kinh tế xanh – thông minh – bền vững.
